Aşıq Alı (Göyçe,1801 - Göyçe,1911)


19. yüzyıl Azerbaycan âşık şiirinin üstadlarındandır. Tahminen 1801 yılında Göyçe civarında Qızılvenk köyünde dünyaya gelmiştir. 16-17 yaşlarında iken âşıklıkla uğraşmaya başlamış, çok kısa bir süre içerisinde kendisini bu sanatta kabul ettirmiştir.

 

Âşıq Ali'nin, çok sayıda çırağı vardır. Bunlardan birisi de 19. yüzyıl Azerbaycan âşıq şiirinin büyük ustası Elesger'dir. Rivayete göre; usta-çırak, bir düğüne katılmışlar, deyişmede (atışmada) Aşıq Ali yenilmiştir. Bir başka rivayette ise; Aşiq Ali'nin, çırağına bilerek yenildiği ve sazını ona teslim etmek istediği Elesger'in ise, buna itiraz ederek;

 

"Bir şeyird ki üstadına kem baxar,

Onun gözlerine ağ damar, damar

mısralarıyla cevap verdiği söylenir.

 

Âşıq Ali, sadece Azerbaycan ve Kafkasya'da değil, Türkiye'de de tanınan âşıklardan birisidir. Onun Türkiye'ye gezisi, burada âşıqlarla atışması, vs. "Âşıq Ali'nin Türkiye Seferi" adlı halk hikâyesinde anlatılmaktadır. Bunun yanısıra, Ali'nin, gençlik döneminde yaşadığı bir aşk macerasını; "Aşıq Alı ve Esmer" adlı halk hikâyesinde bulabilmekteyiz.

 

Aşığımızın; geraylı, koşma, tecnis, divanî, mühemmes gibi türlerde şiirleri vardır. Şiirlerinde sadeliği tercih eden aydın bir âşıktır.

 

Âşıq Ali, tahminen 1911 yılında, doğduğu köyde ölmüştür.

 

YALAN OLDU

Yar yanında günahkaram,

Doğru sözüm yalan oldu.

Yeriş etdi qem leşkeri,

Könlüm şehri talan oldu.

 

Bax bu qaşa, bax bu göze,

Yandı bağrım döndü köze,

Keçen sözü çekme üze,

Keçen keçdi, olan oldu.

 

Aşıq Alı sene qurban,

Gel eyle derdime derman,

Uçdu getdi tülek terlan,

Sar da keklik alan oldu.

 

GEDİREM

Çox çox salam dua qohum qardaşa,

Bilesiniz Alı-Osman'a gedirem.

Bir dilek diledim şahlar şahından,

Sığınmışam o sübhana gedirem.

 

Alışır sinemde qeemli ateşim,

Düşende yadıma dostum, sırdaşım,

Gözlesin yolumu yarım, yoldaşım,

Size verib bir nişane gedirem.

 

Aşıq Alı gezer İrani-Turan,

Uğruma açıqdı tamam her bir yan.

Mene qardaş oldu Aşiq Duraxan,

Yoldaş olub gövherkana gedirem.



 

DEDİ

Bir nişan istedim gül üzlü yardan,

Dirseyin gösterdi: Ah'san, dedi.

Dedim: Ay qız, küsdüm senden, el çekdim,

Helbet bir yadına şahsan, dedi.

 

Dedim: Ay bextever, bu ne büsatdı?

Dedi: Nezer eyle, gör ne sifetdi?

Dedim: Çeşmim yaşı yeri islatdı,

Verrem desmalımı, silisen, dedi.

 

Dedim: Ay qız, qemden defter bağlaram,

Dedi: Baxma, nişanını saxlaram.

Dedim: Hesretinden inan, ağlaram,

Qorxma, yaxm vaxtda gülüşen, dedi.

 

Dedim: Ay qız, ne gözeldi şamama,

Dedi: Deyme, ömrün yeter tamama.

Dedim: Ay qız, el uzadım memene,

Özünü nüfuzdan şahsan, dedi.

 

Dedim: Xestelerin can dermanısan,

Dedi: Aşıqların kerem kanısan.

Dedim: Ay qız, menim adım tanışan?

İrelden tanıram, Alı'san, dedi.

 

DOLANDIRI

Ay ağalar, gelin size söyleyim,

Dövletli malını, el dolandırı.

Kesilibdi hörmet, yoxdu mehebbet,

Yeqin bu dünyanı pul dolandırı.

 

Bu dünyanın serabından içmeyen,

Karvan olub, Haq yolundan keçmeyen,

Evde arvadina sözü keçmeyen,

İndi koxa olub, el dolandırı.

 

Aşıq Alı deyer, xalım perişan,

Ağ üzünde qoşa xallar her nişan,

Bînamus qohumdan, namuslu, düşman,

Öldürse, qebrime gül dolandırı.