Âşiq Valeh

(Ağdam, 1776-Şuşa, 1834)

 

18. yüzyıl âşıklarından olup, asıl adı Sefi'dir. Kerbelâ'yı ziyaret ettiği için, halk arasında Kerbelâyı Şefi olarak da tanınıp bilinmiştir. Bazı kaynaklara göre 1776 yılında Ağdam yakınlarındaki Gülablı köyünde doğmuştur. Tahsilini ise Şuşa'da yapmıştır. Şiirlerinin büyük bir kısmı çağdaşı şairlerden; Canıoğlu Abdulla, Bababey Şakire ve Âşık Qember için yazılmıştır. Bu şiirlerde, onlarla olan şahsî münasebetleri, mizahî unsurlar, vs. ele alınmaktadır. Yine şiirlerinden anladığımıza göre, devrinin ünlü şairi Molla Penah Vagif (1717-1797) ile çok yakın münasebetleri olmuştur.

 

Onun en önemli şiiri "Vücutname"sidir. Adı geçen şiirde, insan hayatının birçok unsuru ele alınıp işlenmiştir.

 

Âşığımız, 1834 yılında Şuşa'da vefat etmiş olup, hayatı ve edebî kişiliği tam olarak araştırılmamıştır.


 

EYLE

Alçaqlı, ucalı dağlar,

Halal eyle, hümmet eyle.

Qarşı qarşı duran bağlar,

Halal eyle, hümmet eyle.

 

KÖçüm gedir düzlerinen,

Dövran sürdüm sizlerinen,

Nece gelin, qızlarman,

Halal eyle, hümmet eyle.

 

Valeh gedir bir murada,

Sığmibdı minbir ada,

Ya gele, ya gede bada,

Halal eyle, hümmet eyle.

 

OLUM

Ay ana bu bir cüt sonanın

Hansına qurban men olum?

Süzgün baxıb can alanın

Hansına qurban men olum?

 

Könül bağladım bir ada

Derd tapdım hedden ziyada

Her ikisi melekzada

Hansına qurban men olum?

 

Cüt baxışlı, nazlı xanım

Xoş avazlı mehribamm

Valeh deyer: var bir canım

Hansına qurban men olum?

 

DİLBER

Durum, dolanım başına,

Aşığından küsen dilber.

Üzüm sürtüm ayağına,

Ne men dinim, ne sen dilber.

 

İtirmişem maralımı,

Bir sinesi yaralımı,

Gündüz sebr ü qerarımi,

Gece yuxum kesen dilber.

 

Bu ne adetdi insanda,

İxtiyar qoymadı canda,

Bu zülm olmaz, Müselman'da,

Kafer misen, neşen dilber.

 

Görmedim men, sen tek yağı,

Sineme çekmisen dağı,

Qara geyim men, sen ağı,

Gören desin usan, dilber.

 

Valeh, ezelden bey idi,

Qaşların qeddini eydi

Men ne dedim, sene deydi,

Bu men dilber, bu sen dilber.

 

MENDEDİ

Bir qız ile bir gelinin behsi var,

Gelin deyer, bugün meydan mendedi.

Qız da deyer, açılmamış qönçeyem,

Fesl-i bahar, bağ-i reyhan mendedi.

 

Gelin deyer, ördeyim var, qazım var,

Şirin şirin sohbetim var, sazım var,

Sallananda yüz qız qeder nazım var,

Heya, iman, edeb, erkan mendedi.

 

Qız deyer, men oxşamışam anama,

Le'l ü mercan düzülübdü tanama,

El vursalar tağdan qopar şamama,

El deymemiş tağ-i bostan mendedi.

 

Gelin deyer, gel, qız, düşme araya,

Ger men ölsem, alem batar qaraya,

Bezenerem, sallam seni belaya,

Şövq salan, camal ü can mendedi.

 

Valeh deyer ikinize men qurban,

Yolunuzda men qoymuşam başla can,

Eylemeyin bu qeribi bağrı qan,

Sizden ötrü çeşm-i giryan mendedi.



 

VUCUDNAME

Çehar enasirden, şeş cehatdan,

Bir qetre meniden olmuşuz peyda,

Edem deryasında qaldım altı ay,

Qüdret ü qadir ü xaliqü'l-eşya.

 

Rehim içinde evvel bünyad oldu dil,

İki nöqte gözüm oldu müqabil,

Bir damaq, bir ciğer olundu hasil,

Doqquz günde temam oldu bu eza,

 

Doqquzdan qırxadek cismim oldu qan,

İki qırxda ruhum tutdu aşiyan,

Üç qırxda dirilib terpendim her yan,

Lerze verdi cismim her teref, her ca.

 

Bir meleke qadir eyledi teqdir,

Üç yüz altmış damar olundu tezhir,

Dörd yüz qırx dörd sümük eyledi te'mir,

Me'va-yi tarikde me'mar-i qeza.

 

Doqquz ay betnde men tutdum qerar,

Doqquz gün nöh saet çekdim intizar,

Doqquz deqiqede geldim aşikar, B

ildim ki, qadirdir vahid-i yekta.

 

Düşdüm din üstünde imanda möhkem,

Nece ehl-i nas oldu onda cem,

Cismim nemeklendi, men oldum adem,

Adımı qoydular Şefi hüveyda.

 

Bir yaşında oldum beşikde sevar,

Ana südün emmek eyledim şüar,

İki yaşda südden kesilde mader ,

Uç yaşında eki qıldım ibtida.

 

Dörd yaşa yetende gezdim biüsul,

Beş yaşda çalındı sünnet-i Resul,

Altı yaşda başa eql oldu düxul,

Yeddide oxumaq eyledim bina.

 

Sekkizde höccemi oxudum sevad,

Doqquzda revane eyledim mö'tad,

On yaşa yetende şamü bamdad,

Zikr oldu dilimde övsaf-i Mövla.

 

On birde dersimi eyledim tamam,

Dilde ezber oldu peyğember, imam,

On iki yaşımda oldum xoşkelam,

Söyledim her teref, oldum dilguşe.

 

On üç yaşda oldum lale-yi hemra,

On dörd yaşda oldum mah-i pürziya,

On beş yaşda oldum bende-yi xuda.

Ferzü sünnetimi eyledim eda.

 

On altıda oldum xoşqamet ü qed,

Sehfe-yi puyde mehman oldu xet,

On yeddi yaşımda buldum namized,

Elqisse, ixtiyar etdim kedxuda.

 

On sekkizde işret eyledim tamam,

On doqquzda gördüm her metlebü kam,

Iyirmide mene xoş keçdi eyyam,

Nece övlad mene haq gördü reva.

 

Otuz yaşda oldum bir seyl-i bahar,

Başda eşq eseri hem leyl-ü nehar,

Qırx yaşında oldum aşiqi-didar,

Dağıldı başımdan o eşq-i sevda.

 

Bir özge xeyala düşdüm ol zaman,

Gördüm ki, sevdada qalmamış ziyan,

Bivefa dünyaya serf etmişem can,

Bir metaim yoxdur ez behr-i üqba.

 

Ondan sanra zikr eledim ruz ü şeb,

Şirin cana verdim cox rene ü teeb,

Mö'minler içinde öldüm müntexab,

Ülug-i dehrden paki-müella.

 

Elli yaşda san bir gedikden aşdım,

Altmış yaşda ehl-i eyaldan qaçdım,

Yetmiş yaşa çatdım, taqetden düşdüm,

Oldum men bir suyu sövülmüş aşyan.

 

Seksen yaşa yetdim, galmadı imdad

Doxsan yaşda tutdu elimden imdad

Yüz yaşa yetende geldi bir cellad

Dedi: Haza, yövm'ül-axerid-dünya.

 

Çekdi çengelini, saldı, ezaye,

Tamamen cesedim düşdü lerzaye,

Aldı mürg-i ruhum, çekdi semaye,

Cismim qefes kimi qaldı müqevva.

 

El yığılıb ağladılar bir zaman,

Meni bir taxt üstüne qoydular haman,

Mürd esirler mene vermezler aman,

Rext-i vücudumu qıldılar yeğma.

 

Verdiler qüslümü, pak oldu beden,

Ten-i üryanıma tutdular kefen,

Qıldılar namazım növres ü kuhen,

Meni qebr içinde qoydular tenha.

 

Meni ki, qebr içre qoydular efrad,

Her kes öz meqamm eylediler yad,

Dünya cifesinden elimde bir zad,

Emalımdan qeyri qalmadı esla.

 

Münker-Nekir menden aldılar xeber,

Çekdiler üstüme hem tiğü teber,

Nitqim batdı, dilim tutmadı ezber,

Mene qebr içinde verdiler ceza.

 

Çağırdım: Ya Eli, hellal-i müşkül,

Urek qüvvet tapdı, güşad oldu dil,

Cavabım suala oldu müqabil,

Müraciet etdim mersul-i-Xuda.

 

Nece min il tutdum qebr içre qerar,

Qiyamet qopmağa çekdim intizar,

Bir gün emr eyledi Vahidü'l-qehhar:

Ruz-i qiyametdir, yövm'ül-inteha.

 

Emr oldu İsrafile, çaldı sur,

Xeberdar eyledi: Ey ehl-i qübur,

Qüm, biizniallahı ve'de-i nüşur,

Tamamen emvatı eyledi ehya.

 

Meqribden Meşriqe üz tutduq Şame,

Her kesin emeli elinde name,

Adil divan orda yetdi tamame,

Onda ferq olmadı sultandan geda.

 

Bir heşr qopdu ki, onda ey xuda,

Gün tepeden yaxdı, yer döndü oda,

Oğul atadan, qız anadan cüda,

Tamam mehşer ehli dedi: va nefsa.

 

Tamam mehşer ehli sef-sef durdular,

Haq buyurdu, onda mizan qurdular,

Cehennemin ateşini gördüler,

Düşdü bu aleme şurişü qovğa.

 

Va ümmeta, -dedi Hezreti Resul,

Onun iltimasın Haqq etdi qebul,

Çün keçdik Siratı, olmadıq mehil,

Cümle xetalarden biz olduq reha.

 

Heqdir, emalımız deyildi saleh,

İslam haresinde işledi tale,

Bir nece hemdemle şikeste Valeh,

Meskenimiz oldu Cennet-i meva.