Mehemmed Vey Âşıq (Zengilan,1790 - Ordubad,1861)


19. yüzyıl halk şiiri üslubunda yazan şairlerdendir. Halk şiiri ile birlikte divan edebiyatının geleneklerine de vâkıftır. Gazel, mühemmes, müseddes vb. türlerde de şiirler yazmıştır.

 

Tahminen 1790'da Karabağ Hanlığına dahil Zengilan bölgesinde doğdu. Babası Behbud Bey, Karabağ asilzadelerinden idi ve taşıdığı Cevanşir soyadından da anlaşıldığı gibi, aynı zamanda Karabağ hakimi olan ibrahim Han'ın akrabalarından idi. Mehemmed Bey şiirlerini "Aşık" mahlası ile yazmış ve çağdaşları içerisinde çok meşhur olmuştur. Firudinbey Köçerli'nin yazdığına göre; "... çok gayretli, vefakar ve olgun bir kişi imiş. Dindar ve hak tarfdarı olduğu için muasırleri arasında hürmet ve izzeti çok imiş" (F.Köçerli Azerbaycan Edebiyatı, C.I, Bakı, 1978, s. 343).

 

Ruslar, Karabağ Hanlığını ele geçirdikten sonra antiRus düşünceli bir sıra aydınlarla birlikte Mehemmed Bey Aşiq'i de Hanlık sınırları dışına sürmüştür. O, hayatının son yıllarını Nahçıvan eyaletinin Ordubad şehrinde geçirmiş ve 1861'de burada vefat etmiştir.

 

19. yüzyılın 40-50. yıllarındaki Karabağ kültür muhitinde Mehemmed Bey Aşiq'in önemli bir yeri olmuştu. Şair, çağdaşlarından Kasım Bey Zakir, Mirze Hesen Mirze, Aşık Peri, Ceferkulu Han Neva, vb. ile şiirleşmeleri bir taraftan onun edebi zevk ve istidadını açıklarken, diğer taraftan da, devrin halk şairi ve kültür hayatındaki yerini ve rolünü ortaya koyar.

 

19. yüzyıl Azeri şiirinde tövbenameleri, ilk defa bir edebi tür haline getirmiş ve onun güzel örneklerini vermiştir.


AYRI

Niye meni derd-i hicran

Öldürür ol yardan ayrı.

Qan tökme, merdum-i çeşmim,

Çeşm-i xunxarından ayrı.

 

Nazile sallanar o mah,

Yaxıb canım alır nagah,

Getmenem behişte billah,

O xoş göftarından ayrı.

 

Kesilibdi ah u nalem,

Firqetinden yaman halem,

Endelib-i nitqi lalem,

Güİ-i ruxsarından ayrı.

 

Qeminden el üzebilmen,

Bir gün onsuz dözebilmen,

Tutmuşam hu, gezebilmen,

Nale-yi zarından ayrı.

 

Ölende Aşiq'i şeyda,

Gelib üste, edin qovğa,

Desinler heyf, sed heyfa,

Getdi dildarından ayrı.

 

İSTER

Menim divaneveş könlüm,

Bir zülf-i piç ü tab ister.

Öz elile aça her şeb,

Ay üzünden niqab ister.

 

Sehfesi ab ü tabından,

Aye-yi xett hesabından,

Meshef ü hüsn ü babından,

Her senem bir kitab ister.

 

Her günde goyden Mesiha,

Gelir dergahına, amma

Mö'cüz-i lebinden güya,

Sual eyler, cevab ister.

 

Könüller hay ü huyundan,

Dil üzmem ter-i muyundan,

Her seher mah-i ruyunda,

Pertövin afitab ister.

 

Aşiq'i mestdir gözünden,

Xeberi yox öz-özünden,

Baxdıqca doymaz üzünden,

Zülfünü bîhesab ister.

 

SENSEN

Seni Tan, menden olma mükedder,

İncitme bu dil-i viranı sen sen.

Neylerem dünyanı ezizim, sensiz,

Bilirem derdimin dermanı sensen.

 

Gözeldi camalm, hüsnündü cemil,

Öldüm hicranından, qalmışam xedl,

Başın üçün ey gül, dolansam yüz il,

Könlümün mülkünün sultanı sensen.

 

Vamiq'in Ezra'ya var idi meyli,

Onuncun axardı, gözünden seyli,

Yusif'in Züleyxa, Mecnun'un Leyli,

Menim de canımın cananı sensen.

 

Her ne ki, erz etdim, ona bitmedin,

Şad eleyib, bize gelib getmedin,

Könîüm alıb, bir yol qebul etmedin,

Bu qeder ki çekdin amanı, sen, sen.

 

O gizli baxışm alıbdı canı,

Cadu gemzelerin vermez amanı,

Tanrı hifz eylesin növg-i müjgani,

Aşiq'in qatil-i pünhanı sensen.



TOVBENAME

Ey Xuda, sene e'yandır ki, vefadaram men,

Tutduğum işleri yad eyleyib ağlaram men,

Leyk bu nefsin elinden hemeveqt zarem men,

Eliboş, üzü qara bende-yi bîaram men,

Her ne tenbih edesen, ona sezavaram men,

Gelmişem dergahine, nebud ü naçaram men,

Rehm qıl, bari xudaya ki günahkaram men,

Asiy ü bedemel ü rusiyah ü xarem men.

 

Her ne iş tutdum ise cümle bed ü bedhereket,

Etmedim şükr-i heyat, eylemedim fikr-i memat,

Bu deni dehrde bihude keçirdim övqat,

Şimdi rehlet demidir, qalmışam avarevü mat,

Şermsar-i günaham, ah elim bisovqat,

Yetmeyim meqsede bu vech ile heyhat, heyhat.

Rehm qıl bari Xuda'ya ki günahkaram men,

Asiy ü bedemel ü rusiyah ü xarem men.

 

Ya Reb, indi men öz ehvalıma heyranam çox,

Qezeb ü qehrin edib fikr, herasanam çox,

Bilib etdiklerim ef ala peşimanam çox,

Bümeyib sehv ü qelet işlere giryanam çox,

Kerem ü Iütfünü çox izz ile cuyanam çox,

Qüsseden şam ü seher zar ü perişanam çox,

Rehm qıl bari Xuda'ya ki günahkaram men,

Asiy ü bedemel ü rusiyah ü xarem men.

 

Tövbe, ya Reb, bu qeder bed emelimden tövbe,

Me'siyet namine hem get ve gelimden tövbe,

Her xilaf olmuş ise sınmış elimden tövbe,

Dexi bundan sonra mekr ü değelimden tövbe,

Eylerem sidq ile men piş ez ölümden tövbe,

Her xeta çixmış ise bir de dilimden tövbe,

Rehm qıl bari Xuda'ya ki günahkaram men,

Asiy Ü bedeme] ü rusiyah ü xarem men.

 

Bilmez idim ki, bu alemde olur zar olmaq,

Ne ölüm var, ne qocalıq, ne de bimar olmaq,

Adetim her xem-i geysuye nigühsar olmaq,

Mayil-i le'l-i leb ü aşiq-i rüxsar olmaq,

Valeh-i xet ü xal ü heyret-i didar olmaq,

Yara eğyar olub, eğyarım ile yar olmaq,

Rehm qıl bari Xuda'ya ki günahkaram men,

Asiy ü bedemel ü rusiyah ü xarem men.

 

Nefs-i emmare-yi serkeş getirib eqlime zur,

Cism ile canı tutub mertebe-yi kibr ü qürur,

Emelim leğv, işim mezleme, şüğlüm şer ü şür,

Gelmişem dergehe bainheme-yi eyb ü qüsur,

Dexi, ya Reb, derinden meni sen eyleme dur,

Qoymadı hirs, tamah gerdi dexi didede nur,

Rehm qü bari Xuda'ya ki günahkaram men,

Asiy ü bedemel ü rusiyah ü xarem men.

 

Müxteser, her ne emel eyledim oldum nadim,

Hirs qıldı meni her nakes-i duna xadim.

Nefs ucundan ne bela çekdi dili pürbadım,

Şimdi ne bir emelim elde, ne var bir zadim,

Tapmadım bir kerem ehli ki, ede imdadım,

Sen özün dadime yet, barı eşit feryadım,

Rehm qıl bari Xuda'ya ki günahkaram men,

Asiy ü bedemel ü rusiyah ü xarem men.

 

Ne dilim var ki, seni cür'et edib yad qılım,

Ne üzüm. var sene sarı rutuban dad qılım,

Ne sözüm var Özümü ol söz ile şad qılım,

Dil-i berbadi ne ümmid ile abad qılım?

Ne edim, canımı bu verteden azad qılım,

Çare oldur ki, yene bir sözü övrad qılım,

Rehm qil bari Xuda'ya ki günahkaram men,

Asiy ü bedemel ü rusiyah ü xarem men.

 

Bir nece il özümü eşqe müqeyyed qıldim,

Gahi Aşiq adımı, gahi Mehemmed qıldim,

Ne edim, canımı bu verteden azad qılım

Meşq-i ebru-yi xet ü xal ile mürted qıldım,

Şive-yi mehr ü mehebbetde böyük sed qıldım,

Rövşen-i eşqde Mecnune dexi red qıldım,

Her ne iş tutdum ise cümlesini bed qıldım,

Rehm qıl bari Xuda'ya ki günahkaram men,

Asiy ü bedemel ü rusiyah ü xarem men.