Melikballı Qurban (19. Yüzyıl)


Azerbaycan'ın Göyçay bölgesinin Melikballı köyünde doğmuş ve hayatının sonuna kadar bu köyde yaşamış bir halk şairidir. Doğum ve ölüm tarihleri belli değildir. Lâkin birkaç elyazmasının sonundaki 1863 tarihinden aynı devirde hayatta olduğu ve yaklaşık 19. yüzyılın birinci yarısında yaşadığı anlaşılmaktadır.

 

Şiirlerini Azeri Türkçesi ve Farsça yazması, kullandığı benzetmeler, Melikballı Qurban'ın iyi bir tahsil gördüğünü, özellikle de divan edebiyatının geleneklerini ve Fuzûlî'nin eserlerini benimsediğini gösterir. Ama buna rağmen Melikballı Qurban kendi başarı ve istidadını divan edebiyatı tarzında yazdığı şiirlerde değil, koşma ve geraylılarında daha fazla ortaya koyabilmiştir.

 

Melikballı Qurban'ın âşık şiiri üslubunda yazılmış "Şebede-yi Serapa" (Her şeyi ayıplama) ve "Vücudname" gibi eserleri onun hayatı hakkında bazı bilgiler verir. Bu şiirlerden, şairin hayatının mühim bir kısmını seyahatlerde geçirdiği, özellikle Azerbaycan'ın bütün bölgelerini gezip dolaştığını, her bölge halkının huy ve durumunu iyice araştırdığını ve çağdaşı olan sanat adamları ile ilişkilerini öğrenmek mümkündür. Aynı şiirler, bir taraftan Melikballı Qurban'ın 19. yüzyılın birinci yarısındaki Azerbaycan'ı gerek tarihî kültürel, gerekse manevî psikolojik açıdan iyi tanıdığını, diğer taraftan, onun şiirlerinde mizahî ruhun kuvvetli olduğunu ortaya koymaktadır.

 

Şairin özgeçmişini sembolik bir üslupta açıklayan "Vücudname"de ise, onun dinî mistik görüşleri, dünyanın ve hayatın ilahi menşei ile ilgili fikir ve düşünceleri yer almıştır.


BİLİR Mİ?

Erz-i halım qasid, söyle dildara,

Gör ki, menim ah u zarım bilir mi?

Dolanıb başına, öp ayağını,

Üzülübdü ihtiyarım bilir mi?

 

Saxlaram hicranda qemgin" başımı,

Axtarıb tapmanam ol sirdaşımı,

Gözlerinden axan qanlı yaşımı,

Ala gözlü, nazlı yarim bilir mi?

 

Yandım hicr oduna, yoxdu yalanı,

Cabeca erz ele gedib filanı,

Melikballı Qurban çeken belanı,

Bîmürvet, bîigranın bilir mi?

 

QURBAN OLDUĞUM

Yene saldı meni eşq-i cünuna,

Lale ü zarına qurban olduğum.

Her dem baxıb İşve verer nazile,

Çeşm-i xumarına qurban olduğum.

 

Zülf-i perişanın töküb dalma,

Canım qurban ağ üzünde xalma,

Yaxşı heyasında, xoş meqalına,

Şirin göftarına qurban olduğum.

 

Melikballı Qurban mayili işine,

Helvet xanasma, elvan eyşine,

Cennet heyvasmı qoyub döşüne,

Tazaca narına qurban olduğum.

 

DİVANI-MÜXEMMES

Ne eceb xub yaradıb hüsnünü tan bu qızm,

Ne eceb gülşene benzer gülüzan bu qızm,

Ne eceb mestlenib çeşm-i xuman bu qızm,

Ne eceb taze bitib heyvası, narı bu qızm,

Ne eceb çîçeklenib fesl-i baharı bu qızm.

 

Ne eceb tağ-ı müqevves çekilib qaşı kaman,

Ne eceb xoş danışır lezzet ilen tuti-zeban,

Ne eceb xetleri reyhandı ve hem püste dehan,

Ne eceb gerdeni mina, ne eceb ince miyan,

Ne eceb bal lebinden olu can bu qızm.

 

Ne eceb inci-yi dürdane kimi ağ dişi var,

Ne eceb bad-i sebadan telinin cünbüşü var,

Ne eceb naz ediben işve ile gerdişi var,

Ne eceb ehd ile peymane müvafiq işi var,

Ne eceb göyçek imiş tutduğu karı bu qızm.

 

Ne eceb ehmeri gül, lale yanağın gördüm,

Ne eceb Cennet içinde bele bağın gördüm,

Ne eceb fürset ile xelvet otağın gördüm,

Ne eceb dişlemeli, öpmeîi cağm gördüm,

Ne eceb eyleyib Allah meni yarı bu qızm.

 

Ne eceb sohbeti var, xırda meqalat, ne eceb,

Ne eceb derd-i dile vedr-i kifayet, ne eceb,

Ne eceb düşmüş imiş neqş-i xeyalat, ne eceb,

Ne eceb ister imiş, buse, vüsalet, ne eceb,

Ne eceb Qurban'a rast geldi bazan bu qızm.

 

VÜCUDNAME

Erbeyi enasir, şeş cehetden,

Xelq eledi meni qadir-i qaffar.

Bir qetre atadan yendim anaya,

Misalımda qırx gün eledim qerar.

 

İki qırx olanda hümraya döndüm,

Üç qırxda bir melek gördüm, seksendim,

Dörd qırxda düzeldim, beşde terpendim,

Altı qirxda oldum xeyli giranbar.

 

Yeddi qırx olande geldim cahana.

Şad oldu bu işden hem ata, ana,

Cismin xaki xunda düşdüm feğana,

Qundaqdan besiye eyledim sevar.

 

Ana püstanından nuş eledim zad,

Yığılıp geldiler qohum, qardaş, yad,

Ceddim silsilesi qoydular bir ad,

Dediler fenada qalsm yadiqar.

 

Bir yaşatan öz anamdan şir aldım,

İki yaşda eql ü şürbe yöneldim,

Üç yaşda danışdım, oynadım, güldüm,

Qedd ü qamet dördde eledim izhar,

 

Doqquz yaşda şüru etdim menaye,

On yaşımda getdim elmi yeğmaye,

On birimde başım düşdü sevdaye,

On ikide eşqim oldu aşikar.

 

On üçünde meclislerde oturdum,

On dördümde her ne varsa, götürdüm,

On beşde Allah'a iman getirdim,

Ferz ile sünneti bildim ne ki, var.

 

On altı yaşımda oldum xiredmend,

On yeddide bir xane etdim pesend,

On sekkiz yaşımda oldum payibend,

Zövçü sefa ile keçdi ruzigar.

 

On doqquzda qemden oldum azade,

İyirmide derkini oldu ziyade,

Otuzda berq tek gezdim havade,

Qırx yaşımda etdim zikr-i kirdikar.

 

Elli yaşda yarı etdim menzili,

Altmışda seçdim xar ile gülü,

Ele ki, yetmişe yetirdim ili,

Ağzımdan dişlerim töküldü pergar.

 

Yetmişden ötende düşdüm ah-vaye,

Seksende eyiîib döndüm bir yaye,

Doxsammda penah getdim esaye,

Yüz yaşımda Haq'dan geldi bir azar.

 

Eriyib cesedim tük tek inceldi,

Ezrayil geliben çengini çaldı,

Mürg-ü ruhum aldı, beden boş qaldı,

Bega menzilimi etdim ixtiyar.

 

Yiğılıban, ağlayıban doydular,

Rext-i vücudumu tamam soydular,

Namazımı qılıb qebre qoydular,

İnkir-Minkir ile oldumxoş reftar

 

Sual edib menden cavabm aldı,

Bir nece il cismim qebirde qaldı,

Emrile İsrafil surunu çaldı,

Bildim qiyametdi, çekdum intizar.

 

Yığılıban geldik, quruldu divan,

Şefiim derdime eledi derman,

Mövlam qazı oldu, çekildi divan,

Sirleri faş etdi o eyb-i settar.

 

Rebbim şefqet etdi, Sırat’ı keçdim,

Eirdövs-i elada kövserden içdim,

Melikballı Qurban, cennete düşdüm,

Mövlamızı onda eledim didar.