Mücrim Kerim Vardanî (XIX. yüzyıl)


19. yüzyılın birinci yarısında yaşamıştır. Şeki bölgesinin Vartaşen kasabasının Vardan köyünde doğmuştur. Doğum ve ölüm tarihleri kesinlikle belli değildir. Ama şiirlerinde ele aldığı konular, dokunduğu tarihi olaylar ve 1840-1841'de bitirilmiş "Sünbülüstan" adlı küçük şiirler mecmuası, onun XVIII. yüzyıl sonlarında doğduğunu ve XIX. yüzyıl ortalarına kadar hayatta olduğunu göstermektedir. "Sünbülüstan" mecmuasındaki gazel, muhammes, müstezadlarla birlikte yer alan koşma, tecnis, geraylı ve cinas bayatılar Mücrüm Kerim Vardani’nin aynı başarı ile hem halk edebiyatı, hem de divan edebiyatı türünde eserler verdiğini göstermektedir.

 

Şairin şiirlerinden onun iyi bir eğitim gördüğü, Fars ve Arap dillerini mükemmel öğrendiği, Azeri Türkçesi ile birlikte Fars dilinde de şiirler yazdığı, Türkiye'ye, İran'a, Rusya'ya, Arap ülkelerine seyahat ettiği ve bir süre Rusya İmparatorluğu’nun başkenti Petersburg'da yaşadığı anlaşılmaktadır. Petersburg'la İran'ı karşılaştıran Mücrim Kerim Vardani Petersburg'un timsalinde Batı yaşayışına ve Batı kültürüne daha büyük üstünlük verir.

 

Mücrim Kerim Vardani'nin şiirlerinin esas konusu muhabbettir. Ancak, aldığı dini eğitimin etkisi ile dini konulan da ele alan ve açıklayan şiirler yazmıştır.


 

MEN

Rehm etmene gül üzlü yar,

Qerib-i bînevayam men.

İsterem hüsnün zekatın,

Müsteheqqem, gedayem men.

 

Cövründen geldim amana,

Gözüm yaşı döndü qana,

Seninle oldum bîgana,

Qeminle aşinayam men.

 

Başım da yolunda feda,

Sene insaf versin Xuda,

Çünki düşdüm senden cida,

Deli, hem divanayam men.

 

Qurbanam ol şirin dile,

Rehm ele men tek bülbüle,

Çünkü düşdüm dilden dile,

Qeribe efsanayam men.

 

Kerim, Kerim'e gel dada,

Tez yetir könlümü şada,

Beş gün bu fani dünyada,

Misal-i mehmanayam men.

 

KİM OLA

Feleyin elinden qılan ah u zar,

Biri menem, biri yâ Reb kim ola?

Gül ü rühsarına çeken intizar,

Biri mcncm, biri yâ Reb kim ola?

 

Ey gözleri cellad, qameti mövzun,

Bu qeder bendeni eyleme dilxun,

Serkeşte-yi alem, halı digergun,

Biri menem, bir yâ Reb kim ola?

 

Kerim'in könlünü eleme viran,

Zulmünden usanıb, halına bir yan,

Hicran eleminden didesi giryan,

Biri menem, biri yâ Reb kim ola?

 

BU YERLER

Ezelden sultan yeridi bu yerler,

Qeyser ü xaqan yeridi bu yerler.

Sam ü Neriman yeridi bu yerler,

Hikmet-i Loğman yeridi bu yerler.

Gcrdiş-i2 dövran yeridi bu yerler.

 

Geldi cahan içre ezel pişidad,3

Aldı hokümet eserin Geyqubad,

Qıldı Feramerzi felek namurad,4

Müxteseri5 oldu qem ü bürdbad,b

Menzil-i mehman7 yeridi bu yerler.

 

Saqi8 gerek elde billurine cam,

Bade-yi gülireng, mey-i le'fam,'1

Kövkebe-i eyş10 tuta bir nizam,

Xab-i ecelden1' olunuz lale'lam,

Söhbet-i dastan12 yeridi bu yerler.

 

Saqi getir bade13 peyapey34 revan,15

Ref ola dilden qem ü asib17 can,

Qıl bizi bu şövgetile şadiman,18 

Seyr ü teferrüc19 eyleyek bir zaman,

Bağ ü gülistan yeridi bu yerler.

 

Neşvü20 nüma21 tapdi22 bahar yaz ile,

Günler açılmışdı besi23 naz ile,

Bülbül oxur neğme, xoş avaz24 ile,

Qumri sedalandı o şahbaz ile,

Serv-i xuraman25 yeridi bu yerler.

 

Qonçe26 qılıb naz ile taxta cülus,27

Zenbeg ü süsen eledi desti28 bus,29

Nergisi mest eyledi avazı kus,30

Bad-i nesimi31 seheri ban ü fus,

Taht-i zimeran yeridi bu yerler.

 

Lale basıb köysüne daği32 eyan, 33

Zenbag olub nesterene34 mehriban,35

Oldu şeqaiq36 semene37 sayeban,38

Tutdu şüküfe39 heresi 40 bir mekan,

Sünbül ü reyhan yeridi bu yerler.

 

Oldu eyan şahir-i rüxsari41 gül,

Boynun eyib qaldı benöfşe42 xecil,43

Cari olub44 her terefi selsebil,45

Saqi getir bade mana essebil

Ye'ni ki ehsan46 yeridi bu yerler.

 

Xali qılıb47 meclisi biganeden,48

Her yeten49 idbar-i50 herifaneden,51

Var mı hüner pişa,52 dil-iraneden,53

Ne bağıdı sen kimi divaneden,

Sahib-i ürfan yeridi bu yerler.

 

Çengime heyran eledim Heyder'i,

Feth elerem bürc ü felek Xeyber'i,

Qıldı melek qemzede İskender'i,

Getirmeyin çengime her ebteri,54

Şah-i Süleyman yeridi bu yerler.

 

Rüstem'i zerbim55 eledi tersnak,56

Getdi canandan yüreyi derdnak,57

Bes nedi senden ötrü bunca pak,

Pelengi58 aslan yeridi bu yerler,

Ceng ile meydan yeridi bu yerler.

 

Kimdi menim çengime qılsm heves,

Yoxdu onun heddi ki çeksin nefes,

Şiri59 jeyan bulmadı bir destires,60

Çek sesini it kimi çox hürme kes,

Gürz ile qalxan yeridi bu yerler.

 

Şair olan merd gerek şe'ride,

Arifi her nezm ü neseq6ı nesrde,

Bir menem ancaq ki olan şehrde,

Gövher-i qeltan62 yeridi bu yerler,

Xaqan-i sultan yeridi bu yerler.

 

Xane-yi eş'anm63 olub taze ter,64

Dembedem65 izhar66 elerem men hüner,

Erş ü zemin xidmetime baş eyer,

Gelme bu meydana aye67 bîxeber,

Merd ü diliran68 yeridi bu yerler.

 

Heyf69 alıban gerdiş-i dövraniden,70

Qem yemenem her yeten idbariden,71

Mücrim-i dilxeste72 günahkariden,

Xübsü değel le'net ü inkariden,

Rehmet ü küfran73 yeridi bu yerler.

 

1. kayser ve hakan 2. gezme, İlden ile dolaşma 3. ataletin öncüsü 4. murat almamış 5. kısaltılmış, kısaca 6. yük çeken 7. misafirin durak yeridir 8. içki dağıtan, içki sunan güzel 9. gonca ağızlı, kırmızı dudaklı 10. işret yıldızı 11. ecel uykusu 12. halk hikayesi sohbeti 13. içki 14. birbiri arkasmca 15 akan 16. yüksek, yüce 17. bela, masibct 18. sevinçli 19. açılma, ferahlama, gezinti 20. canlının büyümesi, boy atması 21. yayılma 22. buldu 23. çok hayli 24. ses, seda, ahenk 25. nazlı nazlı sallanan selvi 26. gonca 27,tahta çıkma, hükümdar olma, oturma 28. el 29. öpme, öpüş 30. büyük davul 31. hafif rüzgar, havanın hafifçe dalgalanması 32. yarayı, gönül yarasını 33. açık 34. beyaz renkli yabani gül 35. şefkatli, merhametli 36. lale gülü, horoz gülü 37. yasemen 38. gölgelik, çadır, sayvan 39. çiçek 40. herbiri 41. ??? 42. menekşee 43. utanma, yüzü kızarmış 44. dağılıp, yürüyüp, akıp 45. tatlı ve hafif su, cennette bir çeşmenin adı 46. iyilik, bahşetme 47. habersiz olup 48. kayıtsızdan, yabancıdan 49. yetişen, ulaşan 50. bahtsızlık, talihsizlik, çirkinlik 51. esnafça 52. sanat, meslek 53. hoş gönüllüden 54. zürriyetsiz, evlatsız, faydasız 55. vurman, vuruşum 56. korkak, korkan 57. dertli, tasalı, kaygılı 58. kaplan 59. kızmış aslan 60. ele geçirmek, elde etmek 61. tarz, şekil, üslup 62. mücevherle dolu, mücevhere boyanmış 63. vezinli ve kafiyeli sözler, şiirler 64.taze, yeni 65.vakit vakit; daima 66. gösterme, meydana çıkarma 67. soru ile birlikte ümit bildiren bir edat 68. gönül alan, gönül okşayan 69. intikam 70. zamanın dönüşü 71. bahtsızlık, talihsizlik 72. hasta gönül, gönlü hasta 73. inkâr eden, unutan.

ONA

Munda kim var deyim yar-i vefadarım ona,

Çekiben xelvata bir sir açım esrarım ona,

Gösterim dağ ü dilim, söyleyim azarım ona,

Hani bir derdi bilen bir para, yalvaran ona.

 

Qibleden qaşları yay kilseye dönderdi meni,

Ay kimi ehl-i seher birbire gösterdi meni,

Yay kimi eydi bu bîderdlilerin derdi meni,

Hanı bir derdi bilen bir para, yalvaran ona.

 

Peri tel'etli Senem çox, veli ademliyi yox,

Başa dek bir kes ilen hemrehs ü hemdemliyi yox,

Eylese mehr10 ü vefa, zerrece möhkemliyi yox,

Ham bir derdi bilen bir para, yalvaran ona.

 

Haçana dek qem-i hicrana düşüb, qemde ölüm,

Ruz-i vesline onun yetmesem ol demde ölüm,

Deyme Mücrürn Kerim'e, qoy meni ölsem de ölüm,

Hanı bir derdi bilen bir para, yalvaran ona.

 

GEZEL

Aşiqin yar istese halın perişan eylemez,

Aşiqe meyi etmese, xarin firavan eylemez.

 

Yandırıb bimar cismin her gülün vermez yele,

Günbegan halın şikeste, sine büryan eylemez.

 

Dönderib üz yarden, eğyara qılmaz iltifat,

Hicr eyyamında hergiz dide giryan eylemez.

 

Yara bidad eyleyib bigane könlün almağa,

Böyle nahaq zulmü heç insan insan eylemez.

 

Zülmet-i hicrinde qaldım ta seher gelmez henüz,

Könlümü cem etmeye zülfün perişan eylemez.

 

Çox ecebdir qemze bimarı olan bikeslere,

Naz ile cövlan edib şehdin xuraman eylemez.

 

Ey Kerim, incitdi efğanm qamu alemleri,

Dem urarsan eşqiden, aşiqler efqan eylemez.