Xasta Qasım (18. Yüzyıl)


18. yüzyıl âşıklarından olup, hayatı hakkında bilgimiz yoktur. "Xesta Qasım Tikmetaşlı" mısraına bakarak onun Güney Azerbaycan'ın Tikmetaş köyünden olduğunu söyleyebiliriz.

 

Xasta Qasım, koşma, tecnis ve geraylılarınm yanında ustadnâmeleri ile de tanınır. O, ustadnâmelerinde, doğruluğu, iyiliği tavsiye eder, kötülüklerden nefret ettiğini söyler. Lirik tarzda yazmış olduğu qoşmalarında, ahlâki ve terbiyevî fikirleri ön planda tutar. Koşmanın dışında, muamma, geraylı ve atışmalarında da başarılıdır.

 

Qasım, şiirlerinde yalnızlık, yoksulluq ve dünyadan şikâyet gibi konuları işlemiştir. Hayatı ile mahlası arasında adeta bir benzerlik olduğu için "Xeste" mahlasını kullanmıştır. Buradaki "Xeste" kelimesi vücudun hastalığı değil; teklik, yalnızlık ve yoksulluk mânâlarını ifade etmektedir.

 

Xasta Qasım'ın hayatı etrafında bir halk hikâyesi teşekkül etmiş olup; bu, kendisinden sonraki âşıklar tarafından sık sık meclislerde anlatılmıştır.

 

"Ali Yar", "Masum", "Cihan ve Abdullah" isimli üç hikâye tasnif etmiş olup, bunlardan sonuncusu Doğu Anadolu Bölgesinde de bilinmektedir.

 

"Xeste" mahlasının dışında "Xeste Cismim", "Xeste Könül" mahlaslarını da şiirlerinde kullanmıştır.

 

Qasım'm şiirleri, M. Mahmutbeyov tarafından yayınlanmıştır. Aynı araştırıcı Şamahı'nın Tiran köyünde Âşıq Oruc'dan derlediği hikâyeyi Kesbi mecmuasında yayınlamıştır.


DÜNYA

Gel, bir senden xeber alım,

Süleyman'dan qalan dünya.

Ezeli gül kimi açıb,

Axırmda solan dünya.

 

De görüm neye talıbsan,

Dersini kimden alıbsan,

Nece min yol boşalıbsan,

Nece min yol dolan dünya.

 

Xeste Qasım, qalıb naçar,

Bu sirri bes, kimler açar,

Gelen qonar, qonan köçer,

Hey salarsan talan dünya.

 

BAŞINA DOLANDIĞIM

Yaxşı olar qohum, qardaş,

El, başına dolandığım,

Harda görsen, yara yalvar,

Dil, başına dolandığım.

 

Budu geldi, bahar vaxtı,

Sinem oldu yarın taxtı,

Soyuldu bülbülün rexti,

Gül, başına dolandığım.

 

Qaşların qurar divanı,

Taxtdan salar Süleyman'ı,

Xeste Qasım'ın cananı,

Al, başına dolandığım.

 

YOLDAN EYLERSEN

Gözel, sende ne qaydadı

Gedeni yoldan eylersen,

Salarsan eşqin oduna,

Ulusdan, elden eylersen.

 

Men ha billem, sen ettarsan,

Qend ile noğul satarsan,

Deryalara tor atarsan,

Sonanı gölden eylersen.

 

Gözel, ne bildin halımı,

Eyibsen qedd-i dalımı,

Men Qasım'a bu zülümü,

Kim eylerdi, sen eylersen.

 

ALINCA

Ay arifler, bir terlanim uçubdu,

Sağ elimden sol elime alınca.

Onu tutan xeyr ü behrin görmesin,

Men yazığın nalesi var dalınca.

 

Gümüş kemer bağlayıbdı beline,

Damşdiqca mail oldum diline,

Gül uzatdım, nazlı yarın eline,

Canım aldı, gülü menden alınca.

 

Alimden ders aldım, Elif, Bey üçün,

Sürahiler düzülübdü mey üçün,

Deli könül, qem çekirsen ne üçün,

Qemli günün şad günü var yanınca.

 

Xeste Qasım ve'de verdi yüz ile,

Yaşılbaşlar, gölden göle düzüle,

Bir igid ki, qatarmdan üzüle,

Ölüm yeydi, bu dünyada qalınca.



OLA

Marifet behrinde edep erkanda

Bir yiğit isterem namı leng ola

Atı Türkmen ola, kılıcı misri

Dayanmaz qabaxta, yüz neheng ola

 

Ferhat qaya çapar, sengine yetmez

Yüz min aşıq gelse dengine yetmez

Hiç ceng o yiğidin çengine yetmez

Ya Urum, ya Keyser, ya Fireng ola

 

Bir gözel sevesen qameti beste

Görende aşıqi eyleye xeste

Çoxtan axtarıram bir böyle keşte

İşare anlaya, derdimend ola

 

Men Qasım'am, el götürmem canandan

Canan qarşı gelse, geçerem candan

Rengi artık ola gülden, reyhandan

Zülfleri boynuma bir kemend ola

 

YAXŞIDI

Deli könül, menden sene emanet,

Deme bu dünyada, qalrm yaxşıdı.

Bir gün olar, qohum qardaş yad olar,

Deme ulusum var, elim yaxşıdı.

 

Bir meclise varsan, özünü öyme,

Şeytana bac verib, kimseye söyme,

Qüvvetli olsan da, yoxsulu döyme,

Deme ki, zorluyam, qolum yaxşıdı.

 

Qocaqdan olubsan qoçaq olgunan,

Qadadan, beladan, qaçaq olgunan,

Aşıq ol, cömerd ol, alçaq olgunan,

Deme, varım çoxdu, pulum yaxşıdı.

 

Xeste Qasim, kime qılsın dadını,

Canı çıxsm, özü çeksin odunu,

Yaxşı igid, yaman etmez adını,

Çünki, yaman addan, ölüm yahşidı.

 

YAXŞIDIR

Deli gönlüm menden sana amanat

Deme bu dünyada qahm yaxşıdır.

Bir gün olar qohum, qardaş yad olar

Deme ulusum var, elim yaxşıdır.

 

Bir meclise varsan, özünü öğme

Şeytana bac verip kimseye söğme

Quvvetli olsan da yoxsulu döğme

Deme ki, zorluyam, qolum yaxşıdır.

 

Qoçaqdan olupsan, qoçaq olgilen

Qadadan, beladan qaçax olgilen

Aşiq ol, cömerd ol, alçax olgilen

Deme varım çoxtur, pulum yaxşıdır.

 

Xeste Qasım kime qilsm dadım

Canı çıxsm, özü çeksin odunu

Yaxşı yiğit yaman etmez adım

Çünkü yaman addan ölüm yaxşıdır.